Rücu, bir borcu ya da zararı ödeyen kişinin ödediği tutarı asıl sorumludan geri istemesidir. Bu yetki en çok sigorta, sosyal güvenlik ve ortak sorumluluk ilişkilerinde gündeme gelir. Sigorta şirketi, sigortalısına ödediği tazminatı kazada kusurlu sürücüden geri ister. Geri alma hakkı yalnızca ödeme yapıldıktan sonra doğar ve ödenen tutarla sınırlı kalır. Doğuşu, türleri, zamanaşımı, görevli mahkeme ve dava yolu aşağıda örnekler ve güncel Yargıtay kararlarıyla açıklanmıştır.
Rücu Nedir?
Rücu; kelime olarak geri dönme, dönüş anlamına gelir. Hukuki anlamda ise başkasının borcunu ya da bir zararı ödeyen kişinin ödediği tutarı asıl sorumludan geri alma yetkisini ifade eder. Temelini Türk Borçlar Kanunu’nun halefiyet ve sorumluluk hükümleri oluşturur; borçlar, sigorta ve sosyal güvenlik hukukunda sık uygulanır.
Rücu etmek, bu yetkinin fiilen kullanılmasıdır: ödeme yapan taraf, asıl sorumluya başvurarak bedelini geri ister. Halk arasında “geri istedi” anlamında kullanılır. Sigorta şirketinin ödediği tazminatı kusurlu sürücüden geri istemesi en yaygın örnektir.
Rücu hakkı; ödeme tamamlandığı anda doğar ve hemen muaccel olur. Ödeyen kişi, alacaklının yerine geçerek kusurlu tarafa yönelir. Talep, ödenen tutar ve karşı tarafın kusur oranıyla sınırlı kalır; ödenenden fazlası istenemez. Yetki kanundan ya da sözleşmeden kaynaklanabilir; ancak temel koşul ödemenin yapılmış olmasıdır. Ödeme gerçekleşmeden başvuru hakkı kullanılamaz.
Sesli Dinle: Rücu Nedir?
Rücu nedir, hakkı nasıl doğar, sigorta şirketi ödediği parayı hangi hâllerde geri ister, SGK davası, iş kazasında ve trafik kazasında geri isteme, zamanaşımı, görevli mahkeme ve dava süreci hakkında hazırlanan podcast bölümünü aşağıdan dinleyebilirsiniz.
Rücu Hakkı Hangi Hâllerde Doğar?
Geri isteme yetkisi, kişinin kendi payından fazlasını ya da başkası adına ödeme yapmasıyla doğar. Temel hâller şunlardır:
- Müteselsil sorumluluk: Borcun tamamını ödeyen borçlu, payını aşan kısmı diğer sorumlulardan ister (TBK m.62)
- Kefalet: Asıl borçlunun borcunu ödeyen kefil, ödediğini borçludan talep eder (TBK m.596)
- Haksız fiil: Zararı gideren taraf, olayda kusurlu olan üçüncü kişiye başvurur
- Halefiyet: Ödeme yapan kişiye alacaklının hakları kanunen geçer; talep bu devralınan hakka dayanır
- Vekâlet ve sebepsiz zenginleşme: İlgili hükümler çerçevesinde geri isteme gündeme gelir
Ortak koşul her durumda aynıdır: başkası adına yapılan bir ödeme olmadan başvuru hakkı kullanılamaz.
Rücu Hakkının Türleri
Rücu Hakkının Türleri
Geri isteme hakkı, doğduğu ilişkiye göre türlere ayrılır. Sigortada sigortacı, ödediği tazminatı kusurluya yöneltir; ayrıntılar sigorta rücu davası yazısındadır. Sosyal güvenlikte Kurum, yaptığı ödemeyi işverenden ister; konu SGK rücu davası içeriğinde işlenir. Müteselsil sorumlulukta borçlular birbirine başvurur. Kefalette kefil, asıl borçluya yönelir. Vekâlet ve sebepsiz zenginleşmede de talep gündeme gelir. Her tür, kendi hükmüne ve süresine tabidir.
Rücu Süreci Nasıl İşler
Sigortada Rücu Nasıl İşler?
Sigortada geri isteme, halefiyet ilkesine dayanır. Sigortacı, sigortalısına ödeme yaptıktan sonra onun yerine geçer. Ödediği tutar kadar, kazada kusurlu tarafa yönelir. Kasko ile zorunlu trafik sigortasında işleyiş farklıdır. Kasko sigortacısı kusurlu üçüncü kişiye, zorunlu trafik sigortacısı ise belirli hâllerde kendi sigortalısına başvurur. Aracın uğradığı zarar için araç değer kaybı hesaplama sonucu kullanılır. Uyuşmazlık büyürse sigorta avukatı desteği yararlı olur.
SGK’da Rücu ve İş Kazası
Sosyal Güvenlik Kurumu, sigortalıya yaptığı ödemeyi sorumludan ister. İş kazası ve meslek hastalığında işveren ya da üçüncü kişi muhatap olur. Kurum, bağladığı gelir ve yaptığı masrafı kusur oranında talep eder. Görevli mahkeme iş mahkemesidir. Kusur tespiti ve peşin sermaye değeri hesabı, Kurumun talebini şekillendirir. İşçinin tazminat hakları için iş kazası avukatı içeriği yol gösterir.
Rücu Davası Nedir?
Rücu davası, ödenen bir bedelin gerçek sorumludan tahsili için açılan davadır. Ödeme yapan taraf, kusurlu kişiye karşı alacağını mahkemede ister. Dayanağını Türk Borçlar Kanunu’nun halefiyet ve sorumluluk hükümlerinden alır. Talep, ödenen tutar ve kusur oranıyla sınırlı kalır. Uygulamada aynı dava, rücuen tazminat davası olarak da anılır. Muhatabın ve sürenin doğru belirlenmesi, davanın başarısını şekillendirir.
Rücu Davası Nasıl Açılır?
Dava, ödeme belgelendikten sonra asıl sorumluya karşı açılır. İlk adım, ödemenin eksiksiz yapıldığını kanıtlamaktır. İkinci adım, gerçek sorumlunun ve kusur oranının belirlenmesidir. Üçüncü adım, görevli mahkemede dilekçenin sunulmasıdır. Alacak likit ise icra takibi de başlatılabilir. Dilekçeye ödeme dekontu, poliçe veya bilirkişi raporu eklenir. Faiz, ödeme tarihinden itibaren talep edilir. Tahsilat, kararın kesinleşmesiyle güvence altına alınır.
Geri İsteme Hakkı Kime Karşı Kullanılır?
Talep, zararın gerçek sorumlusuna veya kusurlu üçüncü kişiye yöneltilir. Ödeyen taraf, yalnızca asıl yükümlüye başvurabilir. Ortak borçlular arasında hak, payını aşan kısmı ödeyene tanınır. Sigortacı kazada kusurlu karşı tarafa yönelir; kasko poliçesinde kendi sigortalısına gitmez. İşveren veya üçüncü kişi, sosyal güvenlik talebinde muhatap olur. Husumetin doğru kişiye yöneltilmesi, davanın kaderini belirler. Yanlış davalı seçimi, davanın reddine yol açar.
Görevli Mahkeme Hangisi
Görevli ve Yetkili Mahkeme
Görevli mahkeme, uyuşmazlığın niteliğine göre değişir:
- Ticari sigorta talebi: Asliye ticaret mahkemesi
- Bireysel kusura dayalı istem: Asliye hukuk mahkemesi
- İşçi, işveren ve SGK istemleri: İş mahkemesi
- Tüketici işlemi sayılan sigorta uyuşmazlığı: Tüketici mahkemesi
- Yetki: Kural olarak davalının yerleşim yeri mahkemesi; haksız fiilde fiilin işlendiği yer mahkemesi de yetkilidir
Rücu Zamanaşımı Süreleri
Zamanaşımı Süreleri
Zamanaşımı, talebin dayanağına göre belirlenir:
- Haksız fiil: Zararı ve faili öğrenmeden 2 yıl; her hâlde fiil tarihinden 10 yıl (TBK m.72)
- Müteselsil borçlular arasında: Ödeme ve sorumluyu öğrenme anından itibaren 2 yıl
- Halefiyet: Asıl alacağın tabi olduğu süre uygulanır
- SGK rücusu: Ödeme tarihinden itibaren 2 yıl (5510 sayılı Kanun m.39)
Süre, açılan dava veya icra takibiyle kesilir. Zamanaşımı defini resen gözetilmez; borçlunun ileri sürmesi gerekir. Süre kaçırılırsa dava reddedilir.
Tazminat Nasıl Hesaplanır?
Geri istenecek tutar, ödenen bedelin kusur oranıyla sınırlı kısmını kapsar. Hesaplamada önce gerçek zarar ve ödenen miktar belirlenir. Ardından sorumlunun kusur oranı bilirkişiyle saptanır. Talep edilebilecek tutar, ödenen bedeli aşamaz. Faiz, ödemenin yapıldığı tarihten başlar. Ortak kusur varsa miktar, paylar oranında düşer. Trafik kaynaklı istemlerde trafik kazası tazminat hesaplama sonucu dikkate alınır.
Halefiyet ile Rücu Arasındaki Fark
Rücu ve halefiyet, uygulamada sık karıştırılır. Halefiyette alacaklının hakkı, ödeyene olduğu gibi geçer. Ödeyen kişi, devraldığı hakkın tüm özelliklerini taşır. Rücuda ise ödeyenin kendi şahsından doğan yeni bir alacak vardır. Halefiyet, asıl alacağın teminatlarını da kapsar. Diğer yol, bağımsız bir talep niteliği gösterir. İki yol, zamanaşımı ve faiz yönünden farklı sonuç doğurabilir. Hangi yolun işlediği, ödeme ilişkisinin türüne göre değişir.
Müteselsil Sorumlulukta Geri İsteme
Müteselsil borçlular, alacaklıya karşı birlikte sorumludur. Alacaklı, borcun tamamını dilediği borçludan isteyebilir. Ödemeyi yapan borçlu, iç ilişkide rahatlar. Payını aşan kısmı, diğer borçlulardan geri ister. Paylar belirsizse, kusur ağırlığı esas alınır. Eşit kusurda yük, baş başa bölüşülür. Bir borçlu ödeme gücünü yitirirse, kalan pay diğerlerine dağılır. İç ilişkideki bu denge, sorumluların adil katkı sunmasını sağlar.
İşverenin Çalışanına Başvurusu
İşveren, çalışanının üçüncü kişiye verdiği zarardan sorumlu olur. Adam çalıştıran, kusursuz sorumluluk esasıyla zararı karşılar (TBK m.66). Zararı ödeyen işveren, kusurlu çalışanına yönelebilir. Geri isteme imkânı, çalışanın kusur derecesine bağlıdır. Kasıt veya ağır kusurda işverenin talebi güçlenir. Hafif kusurda miktar, hakkaniyetle sınırlanır. İş ilişkisinin niteliği, sonucu etkileyen bir unsurdur.
Sebepsiz Zenginleşmede Geri İsteme
Sebepsiz zenginleşme, talep hakkının bir başka kaynağıdır. Bir kişi haklı sebep olmadan başkasının malvarlığından zenginleşmişse, elde ettiğini iade ile yükümlüdür (TBK m.77). Borçlu olmadığı bir borcu yanlışlıkla ödeyen, ödediğini geri ister. İade talebi, zenginleşen kişinin elinde kalanla sınırlı tutulur. Hatalı banka transferleri, bu yolla geri alınabilir. Talep, zenginleşmenin öğrenilmesinden iki yılda zamanaşımına uğrar. Her hâlde on yıllık süre üst sınırdır.
Deliller ve İspat
Talepte başarı, güçlü delillere bağlıdır. Ödemeyi gösteren dekont ve makbuzlar ilk sıradadır. Poliçe, sözleşme ve ihtarname dosyayı güçlendirir. Kusurun ispatı için bilirkişi raporu belirleyici olur. Tanık beyanı, yazılı delili tamamlayıcı işlev görür. İspat yükü, ödediğini geri isteyen taraftadır. Eksik belge, talebin reddine yol açabilir. Delillerin dava açılmadan toplanması, süreci hızlandırır.
Faiz ve Temerrüt
Alacakta faiz, talebin değerini doğrudan etkiler. Faiz, çoğu durumda ödemenin yapıldığı tarihten işler. Temerrüt, borçluya ihtar çekilmesiyle de başlayabilir. Ticari işlerde avans faizi gündeme gelebilir. Faiz türü ve başlangıcı, dilekçede açıkça belirtilmelidir. Yanlış faiz talebi, alacağın bir kısmını kaybettirebilir. Uzun süren dosyalarda faiz, ana paradan yüksek tutara ulaşabilir. Doğru hesaplama, tahsil edilecek miktarı artırır.
İcra Takibi ile İlişkisi
Alacak, dava veya icra takibi yoluyla istenebilir. Belgeye dayanan alacakta doğrudan takip başlatılabilir. Borçlu itiraz ederse takip durur ve itirazın iptali gerekir. Dava sonunda alınan ilam, icraya konularak tahsil edilir. İhtiyati haciz, alacağın güvence altına alınmasını sağlar. Takip ile dava arasındaki seçim, alacağın niteliğine bağlıdır. Yanlış yol seçimi, zaman ve gider kaybı doğurur. Strateji, dosyanın başında belirlenmelidir.
Dilekçede Bulunması Gerekenler
Dava dilekçesi, alacağın temelini eksiksiz ortaya koymalıdır. Dilekçede şu unsurlar yer almalıdır.
- Görevli ve yetkili mahkemenin adı.
- Davacı ve davalının kimlik ve adres bilgileri.
- Ödemenin ve karşı tarafın kusurunun açıklaması.
- Talep edilen tutar ve faiz başlangıç tarihi.
- Dayanak deliller; dekont, poliçe ve bilirkişi raporu.
Eksiksiz hazırlanan dilekçe, sürecin hızlanmasını sağlar.
Harç, Masraf ve Süre
Dava, para alacağına dayandığından nispi harca tabidir. Dava açılırken, talep edilen tutar üzerinden peşin harç yatırılır. Bilirkişi ücreti, tebligat ve keşif giderleri masrafı artırır. Davayı kaybeden taraf, yargılama giderlerini üstlenir. Vekâlet ücreti de kaybeden tarafa yüklenir. Yargılama süresi, bilirkişi ve itirazlara göre değişir. Dosyalar çoğunlukla bir ila iki yılda sonuçlanır. Harç eksikliği, dava şartı olarak tamamlanmayı gerektirir.
İstinaf ve Temyiz
İlk derece kararına karşı kanun yolları açıktır. Karara, tebliğden itibaren iki hafta içinde istinaf başvurusu yapılır. Bölge adliye mahkemesi, dosyayı yeniden inceler. Belirli bir parasal sınırın altındaki kararlar kesin sayılır ve istinafa kapalıdır. İstinaf kararına karşı, koşulları varsa temyiz yoluna gidilir. Parasal sınırlar her yıl güncellenir. Süreyi kaçırmak, kararın kesinleşmesine yol açar. Başvuru süresini takip etmek gereklidir.
İtiraz ve Savunma
Talebe karşı öne sürülebilecek başlıca savunmalar:
- Kusur itirazı: Davalı, kusurunun bulunmadığını veya öne sürülenden daha düşük olduğunu bilirkişi raporu ile kanıtlayabilir
- Zamanaşımı def’i: Süre geçmişse bu savunma talebi tamamen sona erdirir; mahkemece resen gözetilmez, mutlaka ileri sürülmelidir
- Fahiş ödeme itirazı: Yapılan ödemenin gereksiz veya piyasa değerini aşar nitelikte olduğu tartışılır
- Bilirkişi raporuna itiraz: Hesabın hatalı yapıldığı ileri sürülerek yeniden bilirkişi atanması istenebilir
- Husumet itirazı: Davalı yanlış kişi seçilmişse husumetten ret talep edilir
İhtarnameye zamanında ve yazılı yanıt verilmesi, savunmanın güçlenmesini sağlar. Belge imzalamadan önce hukuki değerlendirme alınması yerinde olur.
Sık Yapılan Hatalar
Geri isteme sürecinde karşılaşılan hatalar ve sonuçları:
- Zamanaşımını kaçırmak: En sık rastlanan hata; süre geçince dava zamanaşımından reddedilir
- Yanlış davalı seçmek: Husumet yokluğundan ret; gerçek sorumluya yeniden dava açılana kadar süre dolmuş olabilir
- Belgesiz dava açmak: Ödeme kanıtlanamadığı için dava esastan kaybedilir
- Kusur oranını göz ardı etmek: Fazla talep yapılırsa kısmi ret ve gereksiz harç doğar
- Faiz başlangıcını yazmamak: Dilekçede belirtilmezse alacağın bir kısmı kaybedilir
- İhtarnameye yanıt vermemek: Yazılı cevap verilmemesi karşı tarafın savunmasını güçlendirir
Rücu Davası Yargıtay Kararları
Yargıtay kararları, geri isteme talebinin sınırlarını ve zamanaşımını netleştirir. Aşağıdaki kararlar, uygulamada en çok dayanılan içtihatlardır.
Yargıtay İçtihadı Birleştirme Genel Kurulu 22.03.1944 T., 1944/37 E., 1944/9 K.
Bu kararda halefiyete dayanan davanın zamanaşımı belirlenmiştir. Halefin açtığı dava, poliçeden değil alacaklının sorumluya karşı sahip olduğu haktan doğar. Bu nedenle dava, alacaklının aynı kişiye açabileceği davanın süresine tabidir. Zamanaşımı da aynı anda işlemeye başlar. İçtihadı birleştirme kararı niteliğiyle tüm mahkemeleri bağlar.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu 2023/(17)4-1059 E., 2024/32 K.
Karar, müteselsil sorumlulukta iç ilişkiyi ortaya koyar. Müteselsil sorumlu, zararın yalnızca kendi kusuru kadarından değil tamamından sorumludur. Zarar görene kusurum kadar öderim savunması geçersizdir. Fazlaya tekabül eden kısmı ödeyen sorumlu, iç ilişkide kusuru oranında diğerine başvurur. Kusur paylaşımı, dış ilişkiden ayrı belirlenir.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu 2017/11-2499 E., 2019/564 K.
Karar, geri istemede zamanaşımının ne zaman başladığını açıklar. Ödeyen taraf için süre, asıl tazminatı belirleyen mahkeme kararının kesinleşmesiyle işler. Temyizden feragat edilmişse kesinleşme tarihi, feragat tarihi olarak kabul edilir. Bu tarih, alacakta zamanaşımı hesabının başlangıcını oluşturur.
Sık Sorulan Sorular
Kardeşimin kredisine kefil oldum, borcu ben ödedim. Kardeşime başvurabilir miyim?
Evet. Borcu ödeyen kefil, ödediği tutarı asıl borçludan isteyebilir. Ödeme dekontu ve kefalet sözleşmesi en önemli delildir.
Ödediğim tutarın tamamını mı geri alabilirim?
Çoğu durumda hayır. Geri alınacak miktar, karşı tarafın kusur oranıyla sınırlıdır. Kendi payınıza düşen kısmı isteyemezsiniz.
Haciz uyguladım, borçlu aciz içinde. Aciz belgesi alırsam hakkım düşer mi?
Hayır. Aciz belgesi hakkı düşürmez; zamanaşımı süresince yeniden takip başlatılabilir. Belge, borçlunun mal edindiği her durumda yeni haciz yaptırma imkânı tanır. Dosya kapatılsa bile talep hakkı devam eder.
Karşı taraf kusursuz çıkarsa ne olur?
Kusuru bulunmayan kişiden geri isteme yapılamaz. Bilirkişi tespiti olumsuz çıkarsa talebiniz reddedilir.
Hem sözleşme hem haksız fiil sorumluluğu varsa hangi zamanaşımı uygulanır?
İki sorumluluk aynı anda doğuyorsa daha uzun olan süre uygulanır. Mahkemeler, sözleşme zamanaşımının haksız fiil süresinden uzun olduğu durumlarda mağdur lehine sözleşme süresini esas almaktadır. Süre seçimini dilekçede açıkça belirtmek, reddi önler.
Yanlış kişiye dava açarsam ne olur?
Husumet yokluğundan dava reddedilir. Gerçek sorumluya yeniden dava açmanız gerekir; bu sırada süre dolabilir.
Sigorta şirketi bana rücu davası açtı, ne yapmalıyım?
Önce kusur oranınızı kontrol ettirin. Kusura ve hesaba itiraz hakkınız vardır; süreleri kaçırmadan yazılı cevap vermelisiniz.
İki kişi birlikte zarar verdi, ödemeyi ben yaptım. Diğerinden alabilir miyim?
Müteselsil sorumlulukta payınızı aşan kısmı diğer sorumludan isteyebilirsiniz. Ödeme belgesi talebinizi güçlendirir.
Vefat eden borçluya başvurulabilir mi?
Borç mirasçılara geçer. Talep, reddi miras yapmayan mirasçılara terekeden sorumlu olacak şekilde yöneltilir.
Çalışanın dikkatsizliği nedeniyle müşteri zarara uğradı, tazminatı ben ödedim. İşveren olarak çalışana gidebilir miyim?
Dikkatsizlik ağır kusur sayılıyorsa ödediğiniz tutarı geri isteyebilirsiniz (TBK m.66). Hafif kusurda hakkaniyet indirimi uygulanır. Hizmet sözleşmesi ve ödeme belgesi talebinizi güçlendirir.
Boşandığım eşimle ortak borcu tek başıma ödedim, geri isteyebilir miyim?
Borç ortaksa, payını aşan kısmı eski eşinizden isteyebilirsiniz. Ödeme belgesi ve borcun ortak olduğunu gösteren evrak gerekir.
Şirket ortağı olarak şirket borcunu ödedim, diğer ortaklara gidebilir miyim?
Kişisel olarak ödediğiniz ortak borç için diğer sorumlulara başvurabilirsiniz. Şirket türü ve sorumluluk yapısı sonucu etkiler.
Trafik kazasında ödediğim tutarı kimden isterim?
Kusurlu karşı taraftan veya onun sigortacısından isteyebilirsiniz. Kusur oranı ve hasar tutarı talebinizi belirler.
Sigorta poliçesi ve eksper raporu tek başına ödeme belgesi sayılır mı?
Eksper raporu tek başına ödemeyi kanıtlamaz. Sigortacının ödeme teyit yazısı veya banka dekontu mutlaka eklenmeli; ikisi birlikte güçlü delil oluşturur. Yoksa bilirkişi raporu tamamlayıcı unsur olarak istenir.
Müteahhidin kusuruyla oluşan zararı ben ödedim, ona gidebilir miyim?
Ödediğiniz tutarı kusurlu müteahhitten isteyebilirsiniz. Sözleşme, ödeme belgesi ve kusur tespiti talebinizi destekler.
Kefil olduğum borçta birden çok kefil var, sadece bana mı başvurulur?
Ödemeyi yapan kefil, payını aşan kısmı diğer kefillerden ister. Kefiller arasında paylaşım, kefalet oranına göre yapılır.
Ödediğinizi Geri Alabilirsiniz — Bu Üç Koşulda
Rücu, başkası adına yapılan bir ödemenin gerçek sorumludan geri alınmasını sağlayan temel bir hukuk kurumudur. Hak, ödeme tamamlandığı anda doğar; ödenen tutar ve karşı tarafın kusur oranıyla sınırlı kalır. Sigorta, sosyal güvenlik, müteselsil sorumluluk ve kefalet ilişkilerinde farklı kurallara tabidir. Sürecin sonucunu üç unsur belirler; doğru muhatabın seçilmesi, zamanaşımının kaçırılmaması ve ödemenin belgelenmesi. Yargıtay da talebi kusur ve ödenen miktarla sınırlı tutar, zamanaşımını asıl alacağın süresine bağlar. Kusur, hesap ve süre iç içe geçtiğinden, dosyayı bir avukatla değerlendirmek hak kaybını önler.
İletişim ve Kaynak
Geri isteme; kusur, hesap ve süre yönünden teknik bir alandır. Sürecin doğru yürütülmesi için bir avukatın değerlendirmesi yararlı olur.
Kanun metninin tamamı için Türk Borçlar Kanunu kaynağına bakılabilir. Büro konumu için harita bağlantısı üzerinden ulaşabilir, ayrıntılı bilgi için iletişim sayfasını kullanabilirsiniz. Diğer çalışma alanları için Antalya avukat ana sayfası incelenebilir.